Οι Αιτωλοί ήταν μια αρχαία ελληνική φυλή, γνωστή για τη σκληραγωγημένη φύση της και την ικανότητά της να επιβιώνει σε ορεινές περιοχές. Παρά τη φήμη και τη δύναμη του στρατού του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι Αιτωλοί κατόρθωσαν να τον νικήσουν, προκαλώντας σοβαρές απώλειες στους Μακεδόνες.
Η Αιτωλία βρίσκεται στο νότιο τμήμα της Στερεάς Ελλάδας. Ως γεωγραφική και πολιτική οντότητα αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Όμηρο, ο οποίος σημειώνει τη συμμετοχή της πριν ακόμη από τον Τρωικό Πόλεμο.
Στην Ιλιάδα, οι Αιτωλοί εμφανίζονται ως ξεχωριστή φυλετική ομάδα με δικό τους βασίλειο και στρατιωτική δύναμη – ανάλογη των Μυκηναίων. Μία εξέχουσα μορφή είναι η Λήδα, κόρη του μυθικού βασιλιά Θέστιου της Αιτωλίας και μητέρα της Ωραίας Ελένης. Στην Ιλιάδα επίσης αναφέρεται η μάστιγα του Καλυδώνιου Κάπρου που έπληξε τη χώρα τους.
Η πεδινή περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Εύηνο και Αχελώο αποτέλεσε τη μυκηναϊκή καρδιά της Αιτωλίας. Οι σημαντικότερες πόλεις ήταν η Πλευρώνα και η Καλυδών, η οποία φημιζόταν για τις εύφορες πεδιάδες της. Οι Καλυδώνιοι και οι Πλευρώνιοι συμμετείχαν στον Τρωικό Πόλεμο ως σύμμαχοι των Μυκηναίων, με σαράντα πλοία υπό την ηγεσία του Θόα, γιου του βασιλιά της Πλευρώνας, Ανδραίμονα. Αρχαιολογικά ευρήματα μυκηναϊκών τάφων ενισχύουν την παρουσία τους σε πολλά σημεία της περιοχής.
Η αρχαία κοινωνία των Αιτωλών θεωρείται από πολλούς σχεδόν πρωτόγονη. Ήταν κυρίως κτηνοτρόφοι, με νομαδικό τρόπο ζωής. Ο Πολύβιος αμφισβήτησε την ελληνικότητά τους, ενώ ο Θουκυδίδης ανέφερε πως οι Ευρυτάνες – υποομάδα των Αιτωλών – μιλούσαν μια δυσνόητη διάλεκτο και κατανάλωναν ωμό φαγητό.
Ήταν πολεμοχαρείς και επιδρομείς, με θρησκευτικές πεποιθήσεις προσαρμοσμένες στον χαρακτήρα τους. Τιμούσαν την Αθηνά ως θεά του πολέμου – περισσότερο ως θηλυκή μορφή του Άρη παρά ως θεά της σοφίας. Λάτρευαν επίσης τον Απόλλωνα και την Άρτεμη ως θεότητες της λείας, καθώς και τον Ηρακλή, τον Διόνυσο και τον ποταμό Αχελώο.
Η Αιτωλική Συμπολιτεία ήταν μια συμμαχία αρχαίων ελληνικών φυλών που ζούσαν δυτικά της Αθήνας και βόρεια της Πελοποννήσου. Πιθανολογείται ότι σχηματίστηκε στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., έπειτα από απόπειρα εισβολής των Αθηναίων το 426 π.Χ. με επικεφαλής τον Δημοσθένη. Οι Αιτωλοί, υπό την ηγεσία του Αιγίτιου, απώθησαν την εισβολή με τη βοήθεια της πόλης Ναύπακτος, που είχε καλέσει σε βοήθεια τους Αθηναίους.
Μετά την αποτυχημένη επίθεση των Αθηναίων, οι Αιτωλοί ζήτησαν συμμαχίες με την Κόρινθο και τη Σπάρτη. Ωστόσο, η κοινή προσπάθεια Αιτωλών και Σπαρτιατών να καταλάβουν τη Ναύπακτο απέτυχε. Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431–404 π.Χ.), οι Αιτωλοί τάχθηκαν τελικά με τη Σπαρτιατική συμμαχία.
Το 344 π.Χ., ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας, πατέρας του Αλεξάνδρου, αναδιοργάνωσε τη Θεσσαλία και τοποθέτησε στον θρόνο της Ηπείρου τον γαμπρό του. Μέχρι το 340 π.Χ., η Αιτωλία είχε εξελιχθεί σε στρατιωτική δύναμη υπολογίσιμη σε όλη την Ελλάδα. Το 338 π.Χ., με τη βοήθεια του Φιλίππου, οι Αιτωλοί κατέλαβαν τη Ναύπακτο.
Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι Μακεδόνες είχαν κυριαρχήσει σχεδόν σε ολόκληρη την Ελλάδα – υποτάσσοντας Αθήνα, Σπάρτη και τους συμμάχους τους. Υπήρχε όμως μια περιοχή που διατηρούσε την ανεξαρτησία της: η ορεινή Αιτωλία.
Το καλοκαίρι του 321 π.Χ., ένας μακεδονικός στρατός άνω των 30.000 ανδρών ξεκίνησε εκστρατεία με σκοπό να υποτάξει την περιοχή. Ηγήθηκε ο κραταιός στρατηγός Κρατερός, ένας από τους πιο έμπιστους συνεργάτες του Αλεξάνδρου στην εκστρατεία της Ασίας. Ωστόσο, το αποτέλεσμα της εκστρατείας ήταν αναπάντεχο.
Παρότι αριθμητικά κατώτεροι, οι Αιτωλοί κατάφεραν να αντισταθούν μέσω ανταρτοπολέμου. Εκμεταλλευόμενοι τη γνώση του δύσβατου εδάφους, στήνουν ενέδρες και αμυντικά σημεία που εγκλώβισαν τους Μακεδόνες, προκαλώντας βαριές απώλειες.
Ο Κρατερός, ένδοξος στρατηγός των μαχών της Ισσού και άλλων πολέμων στο πλευρό του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου, πίστευε πως θα υπέτασσε εύκολα τους Αιτωλούς. Όταν η τακτική των Αιτωλών τον δυσκόλεψε, επιχείρησε να τους αποδυναμώσει διαφορετικά: κατά τον χειμώνα, τους απέκλεισε από τις πεδινές περιοχές, προσπαθώντας να τους λιμοκτονήσει και να τους καταβάλει με το ψύχος.
Ωστόσο, οι σκληραγωγημένοι Αιτωλοί άντεξαν. Η αντοχή και η αποφασιστικότητά τους ανάγκασαν τελικά τους Μακεδόνες να αναγνωρίσουν την ήττα τους και να αποσυρθούν, αναζητώντας ειρηνική λύση.
Το θάρρος και η στρατηγική των Αιτωλών ανάγκασαν έναν από τους πλέον επίλεκτους στρατούς της ιστορίας – τον στρατό που είχε υποτάξει την Ασία, την Αθήνα και τη Σπάρτη – να υποχωρήσει. Οι Αιτωλοί απέδειξαν πως ένα αποφασισμένο και καλά προετοιμασμένο έθνος, όσο μικρό κι αν είναι, μπορεί να σταθεί απέναντι ακόμα και στους πιο ανίκητους αντιπάλους.